منزوي شاعري از تبار گمنامان

من نمي دانم چرا شاعران ما در دوران زندگي خود گمنام مي مانندو پس از مرگ مشهور مي شوند يکي از اين شاعران حسين منزوي زنجاني است که ادبيات معاصر به ويژه غزل امروزي او را هرگز از خاطر نخواهد برد. من در طول يک سال و اندي که بر روي غزل هاي ايشان به عنوان پايان نامه کار کردم نه تنها از غزلهايش دلزده نشدم بلکه هر روز شيفته تر شدم.مطالب زير گوشه اي از علاقه ي منزوي را به استاد مسلم غزل؛ حافظ شيرازي نشان مي دهد که از همان پايان نامه اخذ شده است.

 تسلط و مهارت حافظ در غزل­سرايي باعث شده است که دامنه­ي نفوذ و تأثير او تا روزگار ما نيز کشيده شود، شايد کمتر غزل­پردازي مي­توان سراغ گرفت که بعد از حافظ به نوعي تحت تأثير او قرار نگرفته باشد.

حافظ در غزل­هاي منزوي نيز جايگاه والايي دارد و بسيار مورد توجه او بوده است، به صراحت مي­توان ادعا کرد که هيچ شاعري به اندازه­ي حافظ در شعر و انديشه­ي منزوي تأثيرگذار نبوده است.

حافظ در شعر منزوي اسطوره­ي سخن­پردازي است؛ اسطوره­اي که در بيان زيبايي­ها هيچ­کس همپاي او نيست:

- من هيچ حافظ ار بنشيند به وصف تو             بايد سيه کند همه هرجا که دفتريست  

( حنجره­ي زخمي 58)

- حافظ شيراز مگر وصف جمال تو کند            وصف نيارست يقين ورنه غزل­هاي منت   

(از خاموشي­ها 69)

غزل­هاي حافظ آن­چنان براي منزوي زيباست که او گاهي زيبايي معشوق را نيز به آن تشبيه مي­کند:

- عصير دفتر حافظ، شراب شيرازي            چه هستي آخر کاينگونه گرم و گيرايي  

(حنجره زخمي 35)

- تعبير بيتي بلند از غزل­هاي حافظ              مصداق نقشي بديع از تصاوير ماني 

 (حنجره زخمي 45)

منزوي در مواردي بيتي کامل را از حافظ تضمين کرده است، پيداست که در اين صورت غزل او نيز بر وزن و قافيه­ي غزل حافظ است:

- خواجه که وام مي­دهد، لطف تمام مي­دهد            حسن ختـام مي­دهـد شعـر مرا براي تو:

  "خاک درت بهشت من مهر رخت سرشت من                 عشق تو سرنوشت من راحت من رضاي تو"  

 ( از شوکران 122)

که بيت دوم آن تضميني است از شعر حافظ

گاهي هم فقط مصرعي از غزل­هاي حافظ در ميان غزل­ها گنجانده شده است:

- "ميان عشق و معشوق فرق بسيار است"               نياز با من اگر ناز با تو خواهد بود        

(از شوکران 156)

که مصرع اوّل اين بيت عيناً از حافظ تضمين شده و حتّي مفهوم مصرع دوم نيز از همين بيت برگرفته شده است:

- ميان عشق و معشوق فرق بسيار است                 چو يـار ناز نمـايد شمـا نيـاز کنيد         

و در بيت زير نيز:

- گر سنگ از اين حديث بنالد عجب مدار            پاسخ رسيد چون زدم از خواجه فال تو  

(از شوکران246)

مصرع اوّل از اين بيت حافظ تضمين شده است:

- گر سنگ از اين حديث بنالد عجب مدار                صاحب­دلان حکايت دل خوش ادا کنند 

و در ابيات زير :

- از خواجه به نيتي که مي­داني                  فالي زده­ام تو نيز نيت کن

گل بي رخ يار خوش نباشد آه              اي يار بهار را ضمانت کن                

(از کهربا94)

مصرع اوّل بيت دوّم از اين بيت حافظ تضمين شده است:

- گل بي رخ يار خوش نباشد                بي باده بهار خوش نباشد                     

و در بيت زير :

- "شب تاريک و بيم موج و گردابي چنين هايل"      چه چشم روشني فانوس راهم مي­شود امشب  

(با عشق 194)

مصرع اول آن از اين بيت حافظ است:

- شب تاريک و بيم موج و گردابي چنين هايل            کجـا دانند حـال ما سبکبـاران سـاحل­ها

علاوه بر اين تضمين­هاي عيني، گاهي نيز به ابياتي برمي­خوريم که بيت يا مصرعي از حافظ با اندکي تغيير در آنها گنجانده شده است و يا مضمون و محتواي بيت و گاهي نيز وزن و قافيه­ي غزلي از حافظ اقتباس شده است. ابيات زير نمونه­هايي از اين گونه ابيات است که نشان مي­دهد منزوي به طور مستقيم يا غيرمستقيم به حافظ نظر داشته است:

حافظ:

- خوش چمني است عارضت خاصه که در بهار حسن       حـافظ خـوش­کلام شد مرغ سخن سـراي تو

منزوي:

 - اي تو گل و تو در بهار حسنت              دل مـرغ سخـن سـراي عشقت  

        (حنجره زخمي 164)

حافظ:

 - اهل نظر دو عالم در يک نظر ببازند       عشق است و داو اول بر نقد جان توان زد

منزوي:

 - داو نخستين به نقد جان زده­ام من      عـاشقم آري و پاکبـازترينـم                 

    (از خاموشي ها30)

حافظ :

 -  وفا کنيم و ملامت کشيم و خوش باشيم        که در طريقت مـا کـافري است رنجيـدن

منزوي:

- کافـري است رنجيدن در طريقت عشّـاق        لاف عشق و رنجش؟ نه يار من نه اين يار است  

(خاموشي ها63)

حافظ:   

- از صداي سخن عشق نديدم خوشتر               يادگاري که در اين گنبد دوار بماند

منزوي:

- با من بخوان که غلغله در گنبد افکنيم           از نغمه­اي که خوشتر از آن يادگار نيست 

(از خاموشي­ها68)

حافظ: - عشق من با خط مشکين تو امروزي نيست    دير گاهي است از اين جام هلالي مستم

منزوي:

- گفتم دلا نه مهر تو تازه است و امشبي       روز نخست عاشق و ديوانه­ش آمدي

(از خاموشي­ها 69)

حافظ :

- شهر خالي است ز عشاق بود کز طرفي      مردي از خويش برون آيد و کاري بکند

منزوي:

- کس جز تو ز خود برون نمي­آيد             کاري که ز عاشقان جهان خالي است  

(از خاموشي­ها 106)

حافظ :

- شاهد آن نيست که مويي و مياني دارد           بنده­ي طلعت آن باش که آني دارد

منزوي:

- با همان آني که پنداري خود از روز نخستين       شعر گفتن را به حافظ داد تلقين خواهد آمد   

( از شوکران36)

- از موي و ميان پر است شهر ما                  از آن تهي و ز شاهدان خالي است  

(ازخاموشي­ها 107)

- اکنون به يمن تو هر شاهدي بنده­ي ماست        آن چيست، اي عشق ما با تو از بيش از آن هم گذشتيم   

(از کهربا 121)

- نيست جز جلوه­ي ناگفتني عشق، آنچه             حافظش مهر کنايت زده و آن­ش گفت  

( با عشق 66)

حافظ :

- گريه­ي حافظ چه سنجد پيش استغناي عشق         کاندرين طوفـان نمـايد هفت دريـا شبنمي

منزوي:

- آن کس که هفت بحر به چشمش چو شبنمي است         دريــاي پر خـروش تـرا بيـکرانـه گفت  

( از شوکران 136)

حافظ :

- از لعـل تو گر يـابم انگشتري زنهـار              صد ملک سليمانم در زير نگين باشد

منزوي:

- به بوسه حکم وصال مرا موشّح کن                که آن نگين سليمان که گفته­اند اين است 

(از کهربا 63)

حافظ :

- ديگران قرعه­ي قسمت همه بر عيش زدند        دل غم ديده­ي ما بود که هم بر غم زد

منزوي:

- از شـادي­ام مپرس که من نيز در ازل             همراه خواجه قرعه­ي قسمت به غم زدم

 ( از کهربا 177)

حافظ :

- فرشته عشق نداند که چيست اي سـاقي           بخواه جام و شرابي به خاک آدم ريز

منزوي:

- "فرشته عشق نداند" که گفت؟ اينک تو         فرشته­ي همه هستي به عشق داده­ي من  

( از کهربا 163)

حافظ :

- ماجراي من و معشوق مرا پايان نيست           هر چه آغـاز ندارد نپـذيرد انجــام

منزوي:

- پايان رنج­هـاي من و تو؟ مپـرس آه!            چيزي که ابتـداش نبود انتها نداشت

( از کهربا 175)

حافظ :

- دلفريبان نبـاتي همـه زيور بستند                    دلبر ماست که با حسن خداداد آمد

منزوي:

- به هفت آرايي مشاطگان نيازي نيست           که شهر آشوب من با حسن مادر زاد مي­آيد

   (با عشق 44)

حافظ:

- حافظ از مشرب قسمت گله بي­انصافي است       طبع چون آب و غزل­هاي روان ما را بس

منزوي:   

- الهـام بخش من تويي و شـاعرت بي تو           از طبع چون آب و غزل­هاي روان خالي است   

( با عشق 68)

حافظ :

- گفت آسان گير بر خود کارها کز روي طبع             سخت مي­گيرد جهان بر مردمان سخت کوش

منزوي :

- عشقت چگونه گيرم سهل و به کار بندم              پندي که خواجه مي­داد وقتي به سخت­کوشان

 ( با عشق154)

-آسان گرفتم کار نيش و نوش را از روي طبع امّا                هرگز جهان نگرفت بر من کارها را جز به دشواري 

(از خاموشي­ها 84)

حافظ :    

-  به کـوي عشق منـه بي­دليـل راه قــدم            که من به خويش نمودم صد اهتمام و نشد

منزوي:

- عشق گفت: پاي منه بي­دليل ره به سفر            اي دليل راه من آه اين سفر همان سفر است   

( با عشق 188)

حافظ :   

-  بود آيا که در ميکده­ها بگشايند               گره از کار فرو بسته­ي ما بگشايند

منزوي:

-  شود آيا که پر شعر مرا بگشايند                  بال زنجيري مرغان صدا بگشايند  

( از شوکران 89)